Илин эҥэр улуустарын төрөппүттэрин пуорума

18.04.2019

Муус устар ыйга Саха сиринээҕи норуот педагогигатын ассоциациятын, Духуобунас акдемиятын иһинэн үлэлиир Дьокуускай куораттааҕы ыал култууратын Киинин көҕүлээһиннэринэн, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Павловскай сэлиэнньэтигэр «Ыал — олох уйата» диэн ыал үөрэҕин сүрүн өйдөбүллэрин быһыытынан норуот иитэр үгэстэрин, ньымаларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар уонна ыал олоҕу тэриниитигэр, оҕону иитиитигэр бастыҥ уопуту тарҕатар сыаллаах, Илин эҥэр улуустарын төрөппүттэрин пуорума буолан ааста.

            Бу тэрээһиҥҥэ оҕо иитиитигэр «Мин — төрөппүт буолабын» — диэн сүрүн өйдөбүл тула аһаҕас кэпсэтиигэ, уопут атастаһыыга биһиги улууспутуттан түөрт төрөппүт баран кыттыыны ылан кэллилэр. Олортон биирдэстэринэн Чурапчы сэлиэнньэтин » О5о сайдар киинин «Кэскил» уһуйаан төрөппүтүн сэбиэтин чилиэнэ, биэс оҕолоох ыал иһирэх ийэтэ Светлана Семеновна Бехтюева буолла.  

            Дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Алексей Васильевич уонна Светлана Семеновна иккиэн улуустаазы киин балыыьа үлэһиттэрэ. Биэс кыталык кыыстаахтар. Улаханнара Аня Дьокуускайдааҕы культура уонна искусство колледжын ЭХТ үһүс курсун устудьуона. Алиса, Алевтина Чурапчы орто оскуолатын 10 уонна 5  кылааһын үөрэнээччилэрэ, кыра кыргыттар Светалаах Амелина Чурапчытааҕы «Кэскил» уһуйаан иитиллээччилэрэ.

            Билиҥҥи кэмҥэ төрөөбүт төрүт тылга, норуот үгэстэригэр, итэҕэлгэ олоҕуран уолу уоллуу, кыыһы кыыстыы иитиигэ төрөппүппүт маннык диэн санаатын үллэстэр:             «Кыргыттарбытын кыра эрдэхтэриттэн дьиэ ис — тас үлэтигэр сыһыаран иитэбит. Киһи тылын истэр, толоругас буолалларын ирдиибит. Кыыс оҕо, ыраас туттуулаах буолуохтааҕын кыра эрдэхтэриттэн иҥэрэ сатыыбыт. Онно бэйэбит холобур буолабыт.

            Ийэ куруутун оҕотун аттыгар баар буолуохтаах диэн санаанан салайтаран, биһиги оҕолорбутун эбээҕэ, эһээҕэ найылаабакка бэйэбит көрөбүт. Кыргыттар эмиий үүтүн илгэтин испит буоланнар бэйэбэр чугастар дии саныыбын.

            Оҕолорбут талааннарын арыйаары кэтээн көрөн, учуталлар, иитээччилэр көмөлөрүнэн, дьиэ кэргэнинэн араас ыытыллар күрэхтэргэ, тэрээһиннэргэ кытта сатыыбыт. Бэйэм оҕо эрдэхпиттэн конкурстарга, кэнсиэрдэргэ үҥкүү, ырыа толорон сөбүлээн кыттааччыбын. Ол да иһин буолуо оҕолорбутун кыра эрдэхтэриттэн сыанаттан толлубакка үөрэтэбит. Оччоҕо оҕо бэйэтин санаатын толлубакка этэр, общественник, дьону кытта биир тылы булар, аһаҕас, киэн көрүүлээх буола үөрэнэллэр дии саныыбыт. 

            Дьоммут саха үгэһин, сиэри — туому  тутуһарга анаан үөрэппэтэхтэрэ да буоллар бэйэлэрин кытта илдьэ сылдьан иҥэрбит эбиттэр. Ол курдук саас, күһүн эбэбитин хайаан да аһатар үгэстээхпит. Алаадьыны эбэҕэ анаан буһарабыт, ол алаадьыттан сиэбэппит, төһө тахсыбытын барытын илдьэн күн курдук тэлгэтэн уурабыт, үүтүнэн айах тутабыт. Тереппуттэр бэйэ икки ардыларыгар сылаас сыһыаннара, дьон — сэргэ ортотугар сылдьыылара, үлэҕэ — хамнаска сыһыаннара бу барыта оҕо көрө сылдьан төрөппүттэн холобур ыларыгар улахан оруоллаах дии саныыбыт. Онон кыахпыт баарынан оскуола уһуйаан ыытар араас тэрээһиннэригэр кытта сатыыбыт.

            Тумукпэр этиэм этэ.  «Кыыс оҕо килбик, намыын, холку, оттомноох тыллаах, ис киирбэхтик тутта сылдьыахтаах» диэн, куһаҕан дьаллык кыыс оҕоҕо сөбө суоҕун, дьоҥҥо — сэргэҕэ үтүө сыһыаннаах буолары, кырдьаҕаска — кыаммакка куруук көмөлөһүн диэн  кыра эрдэхтэриттэн этэбит, иҥэрэбит. Оҕо чөл туруктаах, үтүө киһи буола улаатара үгүс өттө төрөппүттэртэн, ийэттэн, аҕаттан кинилэр кыһамньыларыттан тутулуктааҕын, уһуйаан, оскуола онно көмө — тирэх буолалларын биһиги төрөппүттэр умнумуоҕун» — диэн санаатын үллэстэн, пуорум кыттааччыларын сэҥээриилэрин ылан, оҕо иитиитигэр уопут атастаһан кэллэ.

бэлэмнээтэ  уһуйаан соц.педагога М.Г. Монастырева — Харлампьева